بنياد ايرانشناسي پذيراي استادان، پژوهشگران، دانشجويان و علاقمندان به زبانشناسي بود. ۸ سخنراني و يك ميزگرد برنامه اين نشست بود. در ابتداي مراسم دكتر سيد مصطفي عاصي، رییس انجمن زبانشناسي ايران به معرفي برنامههاي اين انجمن پرداخت: برنامههاي انجمن زبانشناسي به گونهاي است كه به صورت جمعي و براي همه گروههاي تخصصي انجمن قابل استفاده باشد تا گروهها بتوانند برنامههاي خودشان را در انجمن به اجرا درآورند. دکتر عاصي ادامه داد: برخی از اين برنامهها، همايشهاي گروههاي تخصصي انجمن است مانند همين برنامه كه از سوي گروه آواشناسي و واجشناسي پيشنهاد شده بود. وي ابراز اميدواري كرد كه اين برنامهها در فواصل 3 ماهه برگزار شود: «مجموعه سخنرانيهاي علمي ماهانه» از جمله برنامههاي اين انجمن است و به زودي دومين سخنراني ماهانه در ارديبهشت ماه برگزار خواهد شد. پس از تجربه موفق مدرسه تابستاني زبانشناسي كه سال گذشته در همدان برگزار شد، تصميم بر آنست كه مدرسه زبانشناسي امسال در سنندج برگزار شود و قرار است كه اين برنامه در شهرهاي ديگر نيز ادامه پيدا كند.
وي افزود: همچنين به منظور گسترش فعاليتهای انجمن، مقرر شده است همايشهاي تخصصي در شهرستانهاي كشور برگزار شود. سال گذشته يكي از اين همايشها در شهرستان لار برگزارشد و خوشبختانه با استقبال بسيار خوبي روبرو شد. دکتر عاصي همچنين به استقبال اين انجمن از همكاري با ديگر ارگانها، سازمانها و دانشگاهها اشاره کرد و افزود: ما پيشاز اين هم شاهد چنين تجربهی موفقي از جمله در همايش «پاسداري از زبان فارسي» و همايش «لارشناسي» بودهايم و اميدواريم كه اين گونه همكاريها افزايش يابد. دكتر محمود بیجنخان مديريت جلسات را برعهده داشت و به معرفي نشستهاي اين همايش پرداخت. دكتراميد طبيبزاده، اولين سخنران اين همایش، با موضوع «ساخت وزني در زبان و شعر عروضی» سخنان خود را با يك سوال تاريخی در ادبيات فارسی آغاز كرد: وزن مصرع «به نام خداوند جان و خرد» چرا «فعولن فعولن فعولن فعول» است؟ آيا دلايل علمی دارد يا شم زبانی فارسیزبان آن را مي سازد؟ وی سخنرانی خود را با بحث وزنهای شعر فارسي ادامه داد: «از نگاه علمي شيوهای بايد براي تقطيع انتخاب شود كه بر اساس معيارهایی دقيق و مشخص باشد؛ به گونهاي كه هركس در هر كجا كه باشد به يك صورت تقطيع كند.» وي ادامه داد: در پايينترين لايه، مشخصهها بنا بر قواعد و محدوديتهايي با هم تركيب ميشود و واجها را به وجود ميآورند. واجها با هم تركيب شده و هجاها را ايجاد ميكنند و هجاها، پايهها را ميسازند و پايهها نیز، واژهها را توليد ميكنند. به آن قسمتي كه هجاها در درون پايه و پايه درون واژه جاي ميگيرد، ساخت وزني ميگوييم.
طبيبزاده افزود: در فارسي ۴۰۰ وزن وجود دارد. ۳۰ وزن بسيار پرکاربرد هستند و بيش از ۹۵ درصد اشعار فارسي از زمان رودكي تا امروز بر اساس همين ۳۰ وزن بوده است و ۵ درصد بقيه بر اساس آن۳۷۰ وزن ديگر است. به همين دليل، تمام تمركز ما بايد بر اساس همين ۳۰ ورن باشد. وي سپس به «پايه» در كلمات فارسي اشاره كرد: پايه از دل زبان بيرون ميآيد و حاصل علم و پيشرفت زبان نيست. اين در شم زباني همه فارسیزبانان وجود دارد. اين مساله با بچهها هم آزمايش شد. با اينكه آنها علم عروض نميدانستند، ولي تقطيع را به خوبي انجام ميدادند. اين وزنها را در قديم، به عنوان «تَتَن» و مجموع آنها را «اَتانين» ميشناختند. هر «پايه» شامل يك هجاي قوي به علاوه صفر تا چند هجاي ضعيف است. پس همانطور كه تعداد مصوتها مبين تعداد هجاهاي واژه است، تعداد هجاهای قوی هم مبين تعداد پايههاي آن است. طبيبزاده سپس با اشاره به بررسيهاي زبانشناسان خارجی و داخلي، يان رپيكا، الون ساتن، خانلري و غیره. براي تعيين پايهها و در نهايت مطالعات آكوستيك امروزي و بر اساس آزمايشات و تحقيقات خود به اين نتيجه رسيد: پايه در شعر عروضي همان چيزي است كه علماي ايقاع به آن «اتانين» ميگفتند.
به اعتقاد طبيبزاده دومبنا براي شناخت پايه وجود دارد: يكي «سنت» يا «وزن و موسيقي كلمات» و ديگري همان «تئوریهای متريكال».
سخنران دوم دكتر يدالله پرمون، عضو هيات علمي «پژوهشكده زبانشناسي، كتيبه و متون» پژوهشگاه ميراث فرهنگي و گردشگری بود كه به «ملاحظاتي در شيوه تدوين پيكرهاي از زبانهاي ايراني و چند پيشنهاد برای آوانويسی » پرداخت. پرمون به لزوم بررسي گويشهاي ايراني و تهيه پيكره زباني و فعاليت گسترده زبانشناسان ودانشجويان براي جمعآوري اين گويشها اشاره كرد. به اعتقاد او «آوانگاري اولين قدم براي بررسي زبانها است وقطعا انجمن زبانشناسي بهترين مكان براي تصميمگيري در مورد انتخاب يك رويه منسجم در تدوين پيكره زباني است.
اومهمترين مشكلات پيادهسازي و آوانگاري اين گويشها را يكدست نبودن آنها ميداند: «اين آوانگاريها يكدست نيستند و شايد يك زبانشناس با وسواس زياد به دليل اين مغايرتهاي آوانگاري نتواند به مطالعات قبلي در زمينه آواشناسي يك گويش اعتماد كند ودر نتيجه ترجيح دهد، خودش دوباره به بررسي آن بپردازد. پرمون ادامه داد: مجموعه گويشنامههاي ايراني طبق آمار منتشر شده از سوي فرهنگستان زبان و ادب فارسي تا سال۱۳۸۰ بالغ بر۷۲۰ اثر است كه به شكل مقاله، كتاب، پاياننامه كارشناسي ارشد و رساله دكتری منتشر شده. اين آمار فقط آثاري را در بر ميگيرد كه عموما توسط زبانشناسان ايراني درباره زبانهاي ايرانی نوشتهشدهاند. بنابراین اگر مجموعه آثار افراد غير زبانشناس و غيرايراني را به آن اضافه كنيم، آمار بسيار بيشتر خواهد شد. پرمون تاكيد كرد: يكي از مشكلات در اين زمينه اينست كه گويشوران گويشهاي مختلف در ايران تخصص زبانشناسي ندارند اما علاقمند به گويش خود هستند و سعي ميكنند مجموعهاي از واژگان، ضربالمثلها و ساختار زبان خودشان را به شيوهاي غير تخصصي ارائه كنند. بنابراین اين مجموعهها شايد نوعی معرفي از آن گويش باشد ولي قابل اتكا نخواهند. بود پرمون تاكيد كرد: آنچه در مجموعه فرهنگستان ارائه شده به اوايل سده سیزدهم هجری برمیگردد كه مطالعات گويشي از آن زمان آغاز شده است. اما اين مجموعه نسبتا بزرگ كمتر توانسته به عنوان يك آرشيو از مواد گردآوري شده از پهنه كشور ايران، تكيهگاهي براي پژوهش-هاي بعدي باشد. پيكره زباني ارائه شده در اكثر قريب به اتفاق اين آثار در زمينه آواشناسي به شدت غيرقابل اتكا هستند.
دكتر پرمون خاطر نشان كرد: استفاده از نمادهاي آوايي و نشانههاي زير و زبري دلبخواهي و كليدهاي تلفظي مورد استفاده، در اختيار نبودن نماد آوايي با نشانههاي زير و زبري مناسب، به كار بردن اسامي غيراستاندارد براي عناصر آوايي، ناتواني در تشخيص كيفيت آنها و به تبع این امور، به كارگيري نمادها و نشانههاي نادرست، خلط نمادهاي آوايي و نشانه هاي زير و زبري، آميرش حروف الفباي فارسي و عربي و بياعتنايي به فناوري روز، از عواملي است كه باعث ناهماهنگ شدن آوانگاريها ميشود. پيشنهاد اين واجشناس و گويششناس، براي حل اين مشكلات استفاده از جدول آواهاي بينالمللی (IPA) است كه از خصوصيات اين الفبا ميتوان به موارد زير اشاره كرد:
۱- در برداشتن امكانات كافي براي بازنمايي كليه فعاليتهاي دستگاه توليد گفتار.
۲- در برداشتن امكانات كافي براي نمايش ريزترين تنوعات تلفظي قابل مشاهده در گفتار اهل زبان.
۳- معرفي تناظري يك به يك و هميشگي ميان آواي مستند-سازيشده با نمادها.
پرمون درنهايت اعلام كرد: كمتر نمونهاي در جدول وسيع آيپياِي وجود دارد كه در گويشهاي ايراني مشاهده نشده باشد. به اين ترتيب الفباهاي قديمي در معرفي گويشها ناتوان اند.
سخنرانی سوم اين همايش با عنوان «الگوهای هماهنگی واکهای در زبان فارسی» توسط دکتر گلناز مدرسي، عضو هيات علمي دانشگاه علامه طباطبايي ارائه شد. وی اين فرايند را چنين معرفي كرد: «هماهنگي واكهاي فرايندي است كه درآن واكهها در اثر كلمات ديگر، مشخصههايشان تغيير كرده و به واكههاي كلمات بعدي شبيه میشوند.»
مدرسی در اين بحث به معرفي اصطلاحات هدف، محرك، شفافيت و تيرگي در كلمات پرداخت و اشاره كرد: عملكرد اين فرايند در سه حوزه ديده ميشود:
1- هماهنگي بين واجها كه بيشتر ویژه زبان تركی است.
۲- هماهنگي بين تكواژها كه عمده هماهنگيها دراين نوع قرار ميگيرد.
۳- هماهنگي بين واژههاي يك عبارت كه بسيار نادر است و در برخي زبانهاي آفريقايي ديده ميشود. وي سپس به نمونههايي از هماهنگيهاي واكهاي در زبان فارسي پرداخت كه در كتاب فارسي دكتر عاليه كرد زعفرانلو (۱۳۸۵) به شکلی كامل به آن اشاره شده است. مدرسي در ادامه الگوهای هماهنگی واكهای را در زبان فارسي رسمي معيار، و فارسي محاورهای تهرانی بررسي کرد.
سخنران چهارم زهرا محمودزاده، دانشجوی دكترای دانشگاه تهران در خصوص «تجزيه و تحليل آكوستيكي آواهاي انسايشي فارسي معيار» به سخنراني پرداخت. وي دراين مقاله به بررسي اين نوع آواها از طريق دستگاههاي طيفنگار آكوستيكي پرداخت و تفاوت اين آواها را در اين طيفنگاشتها به نمايش گذاشت. محمودزاده در ادامه به تحلیل فرايند سايشيشدگي در زبان فارسي پرداخت و دراين راستا به كتابهاي دكتر ثمره (۱۳۸۵)، پيسويچ(۱۹۸۵)،دكتر بيجن جان (۱۳۷۳) و دكتر پرمون (۱۳۸۰) اشاره كرد.
دكتر عاليه كرد زعفرانلوكامبوزيا سخنران بعدي اين همايش بود كه به بررسي«طبقات طبيعي در واكههاي فارسي معيار» پرداخت.
این عضو هيات علمي دانشگاه تربيت مدرس به تفصيل به معرفي اين طبقات پرداخت و گفت: به اعتقاد همه زبانشناسان واكههاي زبان فارسي با همان مشخصه كشش از هم جدا ميشوند. اما در اينباره شواهد كافي مشاهده نشده است.
او در ادامه هجاهاي زبان فارسي را معرفي كرد و يادآور شد: از لحاظ آوايي، هجاهاي زبان فارسي سه گروه و به لحاظ ساختواژي شش دستهاند. اين امر به دليل وجود همزه آغازين است كه در ابتداي كلمات فارسي قرار میگیرد و این شبهه را ایجاد میکند كه ظاهرا کلمه با واكه آغاز میشود.
وي براي اثبات اين همخوان به تفاوت تلفظ واژههاي يكسان توسط انگليسي زبانها و فارسي زبانها اشاره كرد و یادآور شد که اين تفاوت در طيف نگاشت ها نشان داده شده است.
عاليه کرد زعفرانلو کامبوزيا کتاب «واجشناسي، رويکردهاي قاعدهبنياد» را در کارنامه خود دارد.
در ادامه همايش، هنگامه صالحي دانشجوي دكتري دانشگاه تهران از «ارتقای واكه افتاده پسين در فارسي محاورهاي» سخن گفت. صالحي با بيان اين نكته كه اين فرايند در فارسي محاوره بسيار رايج است، از ديدگاه آكوستيكي به اين مساله پرداخت كه چرا كلماتي مانند «خيابان» در فارسي معيار به«خيابون» تبديل ميشوند؛ ولي در برخي كلمات ديگر اين فرايند رخ نميدهد و اين نمونهها را در طيف نگاشتها نمايش داد
در ادامه، دكتر محمود بيجن خان، عضو هيات علمي دانشگاه تهران به بررسی «نقش واجی مشخصههای حنجره در انفجاريهاي فارسي معيار» پرداخت. وی در ابتدا به پارامترهاي آوايي و مشخصههاي واجي حنجره اشاره كرد و سپس دادههاي آوايي را در نطريه واجشناسي اشتقاقي بررسي كرد. در ادامه الگوي تقابل و خنثيشدگي مشخصههاي حنجره را معرفي كرد. همنوايي از ديگر مباحثي بود كه وی به بررسی آن پرداخت. او به بررسي و معرفي نظريه فيلترها پرداخت و سپس آن را به نقد كشيد و در نهايت نظريه بهينگي را بررسي کرد.
کتاب «واجشناسي: نظريه بهينگي» از آثار محمود بيجنخان است
دكتر حسين صامتي، عضو هيات علمي دانشگاه صنعتي شريف، در این همایش درباره «مسايل آوايي زبان فارسي در پردازش رايانهاي گفتار» به سخنراني پرداخت او كاربردهاي پردازش گفتار را چنين برشمرد تبديل متن به گفتار(متن نوشته شده به صوت تبديل میشود)، فشردهسازي گفتار، بهسازي گفتار،تشخيص گوينده، تاييد گوينده، تبديل گفتار و خلاصهسازي گفتار. سخنراني او، به «تبديل متن به گفتار» و «تبديل گفتار به متن» محدود شد.
او ادامه داد: واحدهای ساختار گفتار عبارتند از: پاراگراف، جمله، كلمه، هجا، دو واجي ، سه واجي و واج. اينكه كدام واحد آوايي را انتخاب ميكنيم بستگی به هدف دارد.
وي يادآور شد: تعداد واجهاي زبان فارسي به۳۰ عدد ميرسد. ۹۰۰ دو واجي و ۲۷۰۰۰ سه واجی. ولي تا کنون از همه آنها استفاده نشده است. تعداد سه واجيهاي كاربردي بين ۱۲ تا ۱۵ هزار است و ۴۰۰ هجاي كاربردي نیز وجود دارد.
او ادامه داد: سنتز گفتار، همان تبديل متن به گفتار است. اين فرايند توسط يك ديكشنري با روشهاي قانونمند يا آماري انجام ميشود. در اين روش واحدهاي آوايي مختلف را ضبط و نگهداري مي كنيم که هنگام ساخته شدن، پشت سرهم پخش ميشود. با اين روشها كل سير تكاملي انسان را مدل میكنند و با تنظيم پارامترهاي موردنظر میتوانيم صداي واج مورد نياز را توليد كنيم.
صامتي تاکيد کرد: بازشناسي گفتار كار پيچيدهاي است. پيچيدگيهاي مطرح در سيستمهاي بازشناسي گفتار عبارتند از : ميزان وابستگي يا استقلال گوينده، پيوسته يا گسسته بودن گفتار، اندازه واژگان، محدوديتهاي زباني و كارايي در حضور نوفه.
وی سپس بازشناسي گفتار را از گذشته تا كنون در۵ دهه اخير مرور كرد و مشكل اصلي اين فرايند را ابهام آكوستيكي و ميزان اشتباه بين كلمات دانست.
صامتي تاكيد كرد: کار در زمينه هوش مصنوعي زياد و پيچيده است و در طول کار همواره با مشکلاتي روبرو ميشويم که لازم است زبانشناسان به کمک ما بيايند و مشکلات ما را در حوزه زبان حل کنند.
در پايان، دو برنامه از برنامههاي نرم افزاري تهيه شده توسط يکي از دانشجويان دکتري هوش مصنوعي معرفي شد.
ابتدا نرمافزار «ديکته گفتاري نويسا» به نمايش گذاشته شد. در اين نرمافزار که براي زبان معيار تهيه شده است، متنهاي خوانده شده از صفحات روزنامه، به کلمات تبديل، و تايپ میشوند.
نرمافزار ديگر، «سيستم واژه ياب» بود. در اين برنامه تعدادي کلمات براي سيستم تعريف میشود که سیستم به آنها واکنش نشان میدهد. اين سيستم معمولا براي مسائل امنيتي استفاده ميشود که در آنها، برخي کلمات کليدي از حساسيت ويژهاي برخوردارند.
عضو هيات علمي دانشگاه صنعتي شريف در پايان گفت: کار در زمينه هوش مصنوعي زياد و پيچيده است و در طول کار همواره با مشکلاتي روبرو ميشويم که لازم است زبانشناسان به کمک ما بيايند و مشکلات ما را در حوزه زبان حل کنند.
پاياندهنده همايش آواشناسي و واجشناسي ۲۷ فروردين، ميزگردي بود با حضور دکتر عاصي، دکتر صامتي، دکتر طبيبزاده ،دکتر گلناز مدرسي، دکتر پرمون ، دکتر بيجنخان و دکتر کرد زعفرانلو. در اين ميزگرد دانشجويان سوالات خود را مطرح ميکردند. بيشترين سوالات از دکتر حسين صامتي به دليل جديد بودن موضوع سخنراني او بود. وی در پاسخ به سوالي درباره فهم کامپيوتر از ساختار زبان، گفت: در زبان اين امکان وجود دارد که کلمهها صحيح باشند؛ ولي چند کلمه در کنار هم جمله نادرستي ارائه دهند و يا ممکن است جمله، ساختار درستي داشته باشد؛ ولي از نظر معنايي نادرست باشد. اين اشکالات با پردازش معنايي رفعشدنی هست. ولي اين سيستم در سطح معنايي متوقف نشده است و حتي کاربردشناسي يا پراگمتيکس را هم پوشش ميدهد. پرسش دیگر: «آهنگ و تکيه براي سيستم چگونه تعريف شده است؟» صامتي توضيح داد: در سنتز کلمات، عوامل زبر زنجيري بسيار مشکلساز هستند. براي اين کار، کلمات مختلف با آهنگهاي محتلف ضبط ميشود و خود سيستم، اين قابليت تشخيص را دارد تا کدام کلمه را با کدام آهنگ انتخاب کند.گلناز مدرسي نیز با تقدير از فعاليت ارزشمند اين گروه، از صامتي درخواست کرد تا اگر در اين زمينه نياز به تحقيقات دانشجويان زبانشناسي هست، به اطلاع انجمن برسد. طبيبزاده هم پيشنهادي براي استفاده دانشجويان و فارغالتحصيلان از کتابهاي جديد با کمک وبگاه GIGA PEDIA کرد و افزود: «از آنجا که کتابهاي جديد معمولا دير به دست ما ميرسد، ميتوان از اين وبگاه نسخه الکترونيکي کتابها را ذخيره کرد». وی دريافت «دايره المعارف زبان شناسي ۱۲ جلدي» را از اين وبگاه پيشنهاد کرد. گلناز مدرسي اعلام کرد که به زودي کارگاه آکوستيکي براي علاقمندان برگزار خواهد شد که از طريق انجمن به اطلاع همگان خواهد رسيد. در پايان دکتر عاصي پس از تشکر از شرکتکنندگان، اعلام كرد: «انجمن زبانشناسي محلی است براي گردآمدن زبانشناسان؛ به دور از هرگونه تفاوت و تبعيض». وي ابراز اميدواري کرد که برنامههاي بعدي، بهتر از اين برگزار شود. وي سپس به افزايش کارآمدي وبگاه انجمن اشاره کرد. در اين وبگاه قسمتي براي تبادل اطلاعات علمي و انجام کار تحقيقاتي در نظر گرفته شده است.
وی همچنين خاطرنشان کرد: يکي از مشکلات فعلي در زبانشناسي، ناهماهنگي اصطلاحات زبانشناسي است. بنابر این بايد به يک همزباني برسيم. در وبگاه انجمن، محلي در نظر گرفته شده است تا واژههاي مصوب فرهنگستان به عنوان واژهنامه قرار گيرد. همچنين قرار است در سايت قسمتي براي تدوين مقاله و پاياننامه لحاظ شود.
وي تاکيد کرد: مقالات اين همايش در آينده نزديک به صورت کتاب يا ويژهنامه منتشر شده و از طريق انجمن در اختيار علاقمندان قرار میگيرد.
همچنين در پايان جلسه، به ارائهکنندگان مقالات لوح تقدير و به شرکتکنندگان در اين همايش گواهي شرکت در همايش اهدا شد. ميهمانان اين همايش دکتر مدرس خياباني، دکتر يحيي مدرسي، دکتر شقاقي، دکتر اسلامي و جمعي ديگر از استادان، اعضاي انجمن زبانشناسي، دانشجويان، فارغالتحصيلان و علاقمندان به مباحث آواشناسي بودند.
نسترن صادقی
